ศูนย์ความรู้การสอบเทียบ
สอบเทียบคืออะไร? ความหมาย ขั้นตอน และความสำคัญ
การสอบเทียบ (Calibration) คือการเปรียบเทียบค่าที่เครื่องมือแสดงกับค่าจากมาตรฐานอ้างอิงภายใต้เงื่อนไขที่กำหนด เพื่อทราบความคลาดเคลื่อนและความไม่แน่นอนของการวัด ผลลัพธ์ช่วยให้ผู้ใช้ตัดสินได้ว่าเครื่องมือเหมาะกับงานและเกณฑ์ยอมรับขององค์กรหรือไม่
การสอบเทียบไม่เหมือนการปรับเครื่อง
การสอบเทียบเป็นการวัดและรายงานผล ส่วนการปรับ (Adjustment) คือการเปลี่ยนแปลงเครื่องมือเพื่อลดความคลาดเคลื่อน หากต้องปรับ ควรแยกบันทึกผลก่อนปรับและหลังปรับเพื่อประเมินผลกระทบต่อข้อมูลที่เคยวัดไปแล้ว
ขั้นตอนสอบเทียบเครื่องมือวัดโดยทั่วไป
1. ทบทวนความต้องการ
ระบุชนิดเครื่องมือ ช่วงใช้งาน จุดสอบเทียบ ความละเอียด เกณฑ์ยอมรับ และสถานที่ให้บริการ
2. ตรวจสภาพและระบุตัวตน
ตรวจยี่ห้อ รุ่น หมายเลขเครื่อง อุปกรณ์ประกอบ ความเสียหาย และสภาพก่อนดำเนินงาน
3. เปรียบเทียบกับมาตรฐานอ้างอิง
ดำเนินการตามวิธีที่เหมาะสม ภายใต้สภาวะแวดล้อมที่ควบคุม พร้อมบันทึกค่ามาตรฐานและค่าจากเครื่องมือ
4. คำนวณผลและความไม่แน่นอน
ประเมินค่าความคลาดเคลื่อน ความไม่แน่นอน และข้อมูลที่จำเป็นต่อการตัดสินความเหมาะสม
5. ออกใบรับรองและทบทวนผล
รายงานผล เงื่อนไข วิธี มาตรฐานอ้างอิง และความสอบกลับได้ เพื่อให้ลูกค้านำไปประเมินตามเกณฑ์ของตน
ทำไมต้องสอบเทียบเครื่องมือวัด
- ✓สร้างความเชื่อมั่นว่าค่าที่ใช้ควบคุมกระบวนการมีหลักฐานรองรับ
- ✓ลดความเสี่ยงจากการตัดสินผ่านหรือไม่ผ่านผิดพลาด
- ✓สนับสนุน ISO 9001, GMP, HACCP และระบบคุณภาพอื่น
- ✓ตรวจสอบแนวโน้มและความเสถียรของเครื่องมือเมื่อมีข้อมูลต่อเนื่อง
- ✓แสดงความสอบกลับได้ทางมาตรวิทยาเมื่อมาตรฐานและวิธีรองรับ
ใบรับรองการสอบเทียบควรดูอะไรบ้าง
ตรวจสอบข้อมูลเครื่องมือ วันที่และสถานที่สอบเทียบ สภาวะแวดล้อม วิธีที่ใช้ ผลแต่ละจุด ความไม่แน่นอน หน่วย มาตรฐานอ้างอิง และข้อความเกี่ยวกับความสอบกลับได้ หากต้องใช้คำตัดสินผ่าน/ไม่ผ่าน ควรกำหนดเกณฑ์และกฎการตัดสินให้ชัดเจนก่อนเริ่มงาน
ควรสอบเทียบบ่อยแค่ไหน
ไม่มีรอบเดียวที่เหมาะกับทุกเครื่องมือ ควรกำหนดจากความเสี่ยง ความถี่ใช้งาน สภาพแวดล้อม ประวัติการคลาดเคลื่อน ผลกระทบต่อผลิตภัณฑ์ และข้อกำหนดของลูกค้าหรือกฎหมาย ระยะ 6 หรือ 12 เดือนเป็นเพียงจุดเริ่มต้นที่ต้องทบทวนจากข้อมูลจริง
FAQ
สอบเทียบคืออะไรแบบสั้น ๆ?
คือการเปรียบเทียบค่าจากเครื่องมือกับมาตรฐานอ้างอิง เพื่อทราบค่าความคลาดเคลื่อนและความไม่แน่นอนภายใต้เงื่อนไขที่กำหนด
สอบเทียบแล้วเครื่องมือจะผ่านเสมอหรือไม่?
ไม่เสมอ การสอบเทียบให้ข้อมูลผลการวัด ส่วนการตัดสินผ่านหรือไม่ผ่านต้องอาศัยเกณฑ์ยอมรับและกฎการตัดสินที่ตกลงกัน
ISO/IEC 17025 สำคัญอย่างไร?
เป็นมาตรฐานความสามารถของห้องปฏิบัติการ ครอบคลุมระบบบริหาร บุคลากร วิธี เครื่องมือ ความสอบกลับได้ และการรายงานผล แต่ต้องตรวจว่าขอบข่ายที่ได้รับการรับรองครอบคลุมชนิดเครื่องมือและช่วงที่ต้องการด้วย
Calibration กับ Verification ต่างกันอย่างไร?
Calibration ให้ความสัมพันธ์ระหว่างค่ามาตรฐานกับค่าที่เครื่องมือแสดง ส่วน Verification เป็นการยืนยันว่าเครื่องมือหรือกระบวนการเป็นไปตามข้อกำหนดที่กำหนด